Ełk jest jednym z największych i najważniejszych miast Warmii i Mazur, choć formalnie leży w granicach Polski dopiero od 1945 roku.
Jeśli chcesz poznać jego fascynującą historię, w książkach i czasopismach znajdziesz wiele wartościowych opracowań, jednak wiemy, że możesz nie mieć na nie czasu. Dlatego w tym miejscu przedstawiamy kluczowe wydarzenia dla dziejów Ełku – w pigułce, od średniowiecza do współczesności.
Średniowieczne korzenie miasta
Historia miasta zaczyna się na przełomie XIV i XV wieku, kiedy na wyspie na jeziorze Ełk (od XVII wieku to półwysep) Ulrich von Jungingen, komtur zakonu krzyżackiego, rozkazał wznieść drewniany zamek. Choć służył głównie do pilnowania granicy z Litwinami, został zburzony przez wojska Władysława Jagiełły. Murowany zamek stanął w tym miejscu dopiero w 1497 roku. W okolicy zaczęli zamieszkiwać koloniści z Mazowsza, przez co powstał termin określający ten nowy lud przygraniczny i teren przez nich zamieszkały „Mazurami”.
Wcześniej na terenach dzisiejszego Ełku i okolic mieszkali Jaćwingowie – tajemnicze plemię, które zniknęło w mroku dziejów kilkaset lat temu.
Burzliwe dzieje miasta
Prawa miejskie zostały nadane w 1435 roku. Ełk ucierpiał między innymi w wojnie trzynastoletniej. Jak to miasta przygraniczne, konflikty zbrojne znacząco wpłynęły na życie kolejnych pokoleń mieszkańców. Rozwój, szczególnie w XVI wieku, był związany z powstaniem i odbudową kościoła świętej Katarzyny, budową szpitala, działalnością wydawniczą i drukarską Jana (z Sącza) Małeckiego czy powstania szkoły książęcej. W 1560 roku książę Albrecht specjalnym przywilejem ustanowił targ, ściągający do miasta mieszkańców całego regionu i nie tylko. W Ełku działało sporo karczm. Niestety, w XVI i XVII wieku wielu mieszkańców umierało nagle w wyniku wybuchów kolejnych zaraz.
Jedno miasto, wielu władców
Na przestrzeni setek lat, położony na specyficznym terytorium Ełk przechodził z rąk do rąk. Nic dziwnego, że wśród Mazurów bardzo długo nie wykształciła się tożsamość narodowa – w końcu lud od pokoleń zamieszkiwał ziemie, które przechodziły pod władzę kolejnych i kolejnych państw…
W 1655 roku, w trakcie potopu szwedzkiego, najeźdźcy z północy zajęli Ełk i nałożyli na nie wysokie kontrybucje. Po ataku Tatarów, wielu mieszkańców trafiło w Jasyr, choć wiąże się z tym ciekawa legenda, opowiadająca o uwolnieniu za sprawą podziemnego, tajnego przejścia, którym rzekomo udało się zorganizować ucieczkę. Na przestrzeni wieków, Ełk znajdował się pod panowaniem państwa Zakonu Krzyżackiego, Prus Zakonnych, Prus Książęcych, Brandenburgii, Królestwa Prus, Związku Północnoniemieckiego, Rzeszy Niemieckiej (także III Rzeszy) i dopiero od 1945 roku – Polski.
Miasto wielu historii
Na przestrzeni wieków można wyróżnić wiele wyjątkowych wydarzeń i zjawisk, które ukształtowały tożsamość mieszkańców Ełku. Pożary, zakładanie szkół, browarów i aptek, ślady kampanii napoleońskiej, stacjonowanie wojsk, budowa kolei żelaznej, przebudowa zamku na więzienie… Długo wspominać by wszystkie znaczące momenty historii mazurskiego miasta.
Ogromne straty w tych stronach przyniosła I wojna światowa – między innymi w płomieniach stanęło historyczne śródmieście. Podobnie drugi międzynarodowy konflikt przełożył się na straty w ludności i architekturze. Szacuje się, że wojna pochłonęła nawet czwartą część budynków tworzących miasto.
Po 1945 roku nastąpiło wiele przemian – nowa władza nie była przychylna Mazurom i Niemcom, a miasto zasiedlili mieszkańcy z innych regionów. Ślady widzimy do dziś, chociażby poprzez istnienie wielu kościołów i związków wyznaniowych. Po 1989 roku miasto stało się jednym z ważniejszych ośrodków północnej Polski. Ważnym wydarzeniem była wizyta papieża Jana Pawła II w 1999 roku. Dziś Ełk wspomina się głównie w kontekście turystyki oraz ekologii, przybywają tu zresztą Polacy z każdego zakątka kraju, którzy przy okazji odpoczynku na Mazurach, chcą zderzyć się z wyjątkową historią kilkusetletniego miasta założonego przez Krzyżaków.
Wyzwania wynikające z przeszłości
Jak widać, można w dosłownie 5 minut streścić najważniejsze losy Ełku – niezwykle ważnego miasta Mazur. Dla wielu pokoleń były to dzieje trudne czy wręcz tragiczne, by wspomnieć wojny, zarazy czy prześladowania. Na szczęście, Ełk w XXI wieku może rozwijać się w warunku pokoju, korzystając z możliwości, jakie daje przynależność do Unii Europejskiej i wyjątkowego regionu Mazur.
Rolą kolejnych pokoleń jest pielęgnowanie pamięci o skomplikowanych i unikatowych losach mieszkańców Ełku, a także troska o ślady historii – zamek, kościoły, najstarsze budynki, cmentarze i inne zabytki.
Opracowanie:
Rafał Karaś
